Parşömenin Tarihi

Parşömenin Tarihi ve Bergama’daki Kökeni

Parşömen, özel işlemlerden geçirilmiş hayvan derisinden üretilen ve tarih boyunca yazı malzemesi olarak kullanılan önemli bir materyaldir. Adını, antik dönemde en gelişmiş üretim merkezlerinden biri olan Bergama’dan (Pergamon) almıştır. Helenistik dönemde bilim, kültür ve sanatın önde gelen kentlerinden biri olan Bergama, parşömen sayesinde yazı tarihinde büyük bir devrim yaratmıştır.

Bergama’da Parşömenin İcadı

Parşömenin Bergama ile özdeşleşmesinin ardında tarihi bir rekabet ve buna bağlı olarak gelişen ünlü bir efsane vardır.

Papirüs Ambargosu

MÖ 2. yüzyılda Bergama Kütüphanesi, İskenderiye Kütüphanesi ile yarışır hale gelmişti. Bu rekabetten rahatsız olan Mısır, papirüs ihracatını durdurarak Bergama’nın yükselişini engellemeye çalıştı.

Bergama’nın Çözümü

Papirüse alternatif arayan Kral II. Eumenes, Bergamalı ustalara yeni bir yazı malzemesi geliştirmeleri için görev verdi. Hayvan derilerinin işlenmesiyle elde edilen dayanıklı materyale “Bergama Kağıdı” anlamına gelen Pergamena Charta adı verildi. Bu isim zamanla “parşömen”e dönüştü.

Parşömenin Üretim Süreci

Parşömen, zanaatkârlık ve sabır gerektiren titiz bir üretim süreciyle hazırlanırdı:

1. Deri Seçimi

• Genellikle koyun, keçi veya dana derisi tercih edilirdi.
• Seçilen derinin genç ve düzgün olması kaliteyi artırırdı.

2. Temizleme ve Kılların Arındırılması

• Deri, kireçli suya yatırılarak kıllardan ve et kalıntılarından arındırılırdı.

3. Germe ve Kurutma

• Temizlenen deri, ahşap bir çerçeveye gergin şekilde asılırdı.
• Özel bıçaklarla inceltilir ve düzgün bir yüzey elde edilirdi.

4. Pürüzsüzleştirme

• Yüzey, ponza taşıyla iyice düzeltilerek yazı için ideal hale getirilirdi.

Bu işlemler sonucunda parşömen, hem dayanıklı hem de iki yüzüne yazılabilir hale gelirdi.

Parşömenin Avantajları ve Yayılışı

Parşömen, zamanla papirüse üstün gelen birçok özelliğiyle tercih edilen yazı malzemesi haline geldi:

✔ Çift Taraflı Kullanım

• Papirüs tek taraflı yazıma uygundu; parşömen ise her iki yüzünün de kullanılmasını mümkün kılıyordu.

✔ Üstün Dayanıklılık

• Nem, yıpranma ve dış etkenlere karşı daha dayanıklıydı.
• Yüzyıllarca bozulmadan saklanabiliyordu.

✔ Kitap (Codex) Formuna Uygunluk

• Parşömen sayfaların dikilmesiyle ilk ciltli kitaplar ortaya çıktı.

Roma İmparatorluğu döneminde parşömen tüm Akdeniz’e yayıldı ve Orta Çağ boyunca el yazması eserlerin temel malzemesi oldu.

Bergama’nın Bilim ve Kültür Mirası

Bergama, parşömenin doğduğu yer olmasının yanı sıra antik dünyanın en önemli kültür merkezlerinden biriydi.

Bergama Kütüphanesi

• 200.000’in üzerinde rulo barındırdığı tahmin edilen kütüphane, İskenderiye’den sonra dünyanın en büyük ikinci kütüphanesiydi.

Parşömenin geliştirilmesi, Bergama’nın kültürel mirasının korunmasında önemli rol oynadı ve bilgilerin gelecek nesillere aktarılmasına katkı sağladı.

Özet

• Parşömen, Bergama’da geliştirildi.
• Papirüs ambargosu sürecinde alternatif olarak doğdu.
• Dayanıklı, çift taraflı ve kitap formuna uygundu.
• Antik dünya kültürünün korunmasında büyük rol oynadı.